ZEN en FILOSOFIDO door Rob Losekoot

Zen wordt door veel mensen als een religie beschouwd, en dus dringt zich gelijk de vraag op waarom we in dit gezelschap ZEN op de agenda plaatsen. Het antwoord is dat het een mooie gelegenheid is te praten over de scheiding tussen religie en filosofie, een zeer lastig en veelomvattend onderwerp. Op de vraag aan u gesteld of er so-wie-so zo’n scheiding bestaat zal niemand van u denk ik antwoorden "een scheiding tussen filosofie en religie bestaat niet". Maar of u die scheiding precies weet te trekken is een andere vraag.

In Plato’s filosofie zijn sterke religieuse elementen aan te wijzen en in de gehele antieke periode zijn er filosofische gemeenschappen die we tegenwoordig eerder religieuze sekten zouden noemen. Bij Augustinus vinden we ‘geloven’ in de zin van ‘aannemen zonder bewijs’, en dit wordt tegenover en boven de ‘ratio’ gezet. In deze kontekst vinden we een filosofie als een uitwerking van het conceptuele raamwerk van bijbels overgeleverde uitgangspunten. Denk ook aan Kuhn waar zelfs wetenschap zich kenmerkt door een ‘dogmatisch’ paradigma. De middeleeuwen kennen Anselmus’ ‘fides quaerens intellectus’. Verder, in de Renaissance, het fideisme van Giovanni Pico della Mirandola dat alleen het geloof als toegang tot de waarheid zag, en de mogelijkheden van de ratio op een sceptische wijze ontkende. In de moderne tijd zien we soms dat het geloof wordt beschouwd als een primitief stadium van de (ontwikkeling van de) menselijke ratio bij Comte bijvoorbeeld en Nietzsche. We zouden dit kunnen zien als ‘aannemen met bewijs’ tegenover en boven ‘geloof’. Nog weer later is Wittgenstein beroemd om zijn drastische tweedeling van een religieuze wereld cq taalspel tegenover een rationele.

ZEN veronderstelt dat er een niet-rationele, niet-communicabele, maar juist wel te ervaren werkelijkheid bestaat, die telkens bij iedere ervaring ieder van ons geestelijk op een hoger nivo brengt. ZEN bestaat uit een voortdurend zoeken naar die extatische ervaring die ons bewustzijn vergroot. Grote geesten kunnen alleen met elkaar praten over hun uiteindelijke ervaringen en inzichten, die enerzijds volstrekt particulier zijn (omdat het juist particuliere tekortkomingen en verstoorde geesteshoudingen wegneemt) en anderzijds universeel of, misschien beter, universaliserend zijn (omdat het subjekt/objekt, object/object onderscheidingen wegneemt). Voor niet-‘verlichte’ wezens is er geen rationele weg om die werkelijkheid te benaderen en daarmee lijkt de filosofische kous af:: ZEN is een religie (en geloven doe je in de kerk). Maar…

Er zijn in de ZEN-traditie ‘kunsten’, ‘wegen’, ‘methoden’, woorden die een vertaling zijn van het Japanse ‘DO’. Die ‘kunsten’ hebben dan een Japanse naam die het achtervoegsel –DO hebben, zoals ‘de weg van het zwaard’ d.i. KENDO, ‘de weg van de boog’ d.i. KYUDO, ‘de weg van de thee’ d.i. CHADO, ‘de weg van de bloemen’ d.i. KADO. Zulke ZENkunsten zijn er voor kalligrafie, architectuur, pottenbakken, etc. etc. Het zijn alle trainingsmethoden dat men (subject) zich verliest in een bepaald object (bijvoorbeeld thee). Het woord ‘theeceremonie’ kan een verkeerde indruk wekken. KYUDO leidt tot een geestestoestand die betekent ‘ALLEEN THEE’, een niet-dualistische staat van het bewustzijn.

Ik zou u de volgende stellingen willen voorleggen.

Stelling 1: Iedere religie is een geheel dat tot een conceptueel systeem kan worden teruggebracht, dus ook ZEN (en beschrijving van conceptuele systemen is een taak van filosofie).

Stelling 2: Om een gelovige te worden moet iemand een bepaald bewust of onbewust conceptueel systeem aanvaarden, of eventueel mystiek ervaren (vergelijk Kuhn die zelfs wetenschappers op ‘gelovigen’ vond lijken), of, met andere woorden, conceptuele systemen laden met inhoud.

Stelling 3: Filosofie zelf is geen conceptueel systeem, heeft geen inhoud, dus filosofen hebben als zodanig geen mening (zelfs formele logica is een conceptueel systeem).

Stelling 4: Filosofie is eigenlijk FILOSOFIDO

Literatuur: The Shambala Dictionary of Buddhism and Zen. Boston 1991